Autor: Piotr Morawski
moralitet
(ang. morality play, fr. moralité, niem. Moralitäten)
Późnośredniowieczny świecki gatunek widowiskowy, w centrum zdarzeń którego znajduje się człowiek w sytuacji ostatecznej. Już nie Bóg – jak miało to miejsce w misterium – jest siłą sprawczą, lecz upodmiotowiający się człowiek, który sam kieruje własnym losem. Bóg, jeśli się pojawia, należy do innego porządku ontologicznego i nie ingeruje bezpośrednio w los człowieka i świata.


Moralitet jest gatunkiem alegorycznym; pojawiają się w nim postaci uosabiające abstrakcyjne cechy i wartości, np.: Wiara, Czas, Świat, Bogactwo, Dobre Uczynki, Spowiedź, Śmierć, a przede wszystkim postać Everymana (Każdego), z którym mają identyfikować się uczestnicy spektaklu. W najbardziej rozpowszechnionym wariancie moralitet przedstawia człowieka ratującego swoją duszę w obliczu nadchodzącej śmierci.
Wzorzec moralitetu tworzy niderlandzki Elckerlyc (Każdy), powstały w drugiej połowie XV w. i szybko tłumaczony na angielski – powstają tam utwory Everyman (Każdy) i Mankind (Rodzaj ludzki). W Anglii rozwija się też inny model, przedstawiający po prostu zmagania cnót z grzechami, np. The Castle of Perseverance (Zamek wytrwałości, ok. 1425).
W Polsce moralitet pojawia się po raz pierwszy w Krakowie – w 1540 drukowany był przekład niderlandzkiego utworu Homulus (Człowieczyna), który cieszył się ogromną popularnością. W 1549 drukiem ukazał się Kupiec Mikołaja Reja, będący autorską przeróbką wzoru niemieckiego. Za pierwszy oryginalny polski moralitet uważa się Komedyję Justyna i Konstancyjej Marcina Bielskiego (1557).
Moralitet w założeniu miał być uniwersalnym przedstawieniem dramatu człowieka w obliczu śmierci, jednak w Everymanie z łatwością dostrzec można cechy mieszczanina. Nie bez powodu moralitet cieszył się powodzeniem właśnie w środowisku bogacącego się mieszczaństwa; łatwo dawał się też wpisać w nową sytuację wyznaniową po reformacji – powstawały zarówno jego wersje katolickie, jak i protestanckie.
Moralitet powrócił na sceny w XX w. – w 1901 Elisabethan Stage Society wystawiło Everymana w reż. Williama Poela w Charterhous w Londynie. Przedstawienie to było pokazywane także na Broadwayu i w latach 1904–1914 podczas tournée po Ameryce Północnej przez zespół Ben Greets Players. Powstały także jego filmowe wersje.

Na zdjęciu: Alexander Moissi (Każdy), Johanna Terwin (Kochanka), Werner Krauß (Śmierć).
Źródło: www.salzburgerfestspiele.at
Inną głośną inscenizacją był Jedermann Hugo von Hofmannsthala zrealizowany jako przedstawienie masowe przez Maxa Reinhardta (1910); od 1920 Jedermann obecny jest w repertuarze festiwalu w Salzburgu. Dramat Hofmannsthala nie był tłumaczony na język polski, ale posłużył się nim Jarosław Iwaszkiewicz, pisząc Kwidam. Podług staroangielskiego moralitetu, dramatu Hugona von Hofmannsthala i innych autorów (1921).
Bibliografia
- Dąbrówka, Andrzej: Teatr i sacrum w średniowieczu. Religia – cywilizacja – estetyka, Wrocław 2001;
- Lewański, Julian: Dramat i teatr średniowiecza i renesansu w Polsce, Warszawa 1981;
- Leyko, Małgorzata: Reżyser masowej wyobraźni. Max Reinhardt i jego „teatr dla pięciu tysięcy”, Łódź 2002.